Makine Emniyeti Yönetmeliği Yenilendi: Yazılım ve Siber Güvenlik Şartı 20 Ocak 2027'de Başlıyor

Fabrikalarda, şantiyelerde ve atölyelerde kullanılan makinelerin tasarım ve imalat kuralları değişiyor. Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı'nın hazırladığı Makine Emniyeti Yönetmeliği (2023/1230/AB), 16 Ekim 2026 tarihli ve 33402 sayılı Resmî Gazete'de yayımlandı. Avrupa Birliği'nin 2023/1230 sayılı Makine Tüzüğü'nü iç hukuka aktaran yönetmeliğin temel hükümleri 20 Ocak 2027'de, AB'deki uygulama tarihiyle aynı gün devreye girecek.

Neden yeni bir yönetmelik?

Yürürlükteki Makine Emniyeti Yönetmeliği, AB'nin 2006/42/AT sayılı direktifine dayanıyordu. Bu direktif, makinelerin büyük ölçüde mekanik ve elektrikli sistemlerden oluştuğu bir dönemin ürünüydü. Bugün birçok makine ağa bağlı, uzaktan güncelleniyor ve bir kısmı çalıştıkça davranışını değiştiren yazılımlarla yönetiliyor. AB bu nedenle direktif yerine doğrudan uygulanan bir tüzük çıkardı. Türkiye de gümrük birliği kapsamında teknik mevzuatını AB ile uyumlu tutmakla yükümlü olduğundan aynı kuralları yönetmelik yoluyla benimsedi. Yönetmeliğin amacı, makine ve ilgili ürünlerin tasarım ve imalatına ilişkin sağlık ve güvenlik şartlarını belirleyerek insan sağlığını ve uygun olduğu durumlarda evcil hayvanları, eşyayı ve çevreyi korumak.

Kapsamda neler var?

Yönetmelik makineleri, değiştirilebilir teçhizatı, emniyet aksamlarını, kaldırma aksesuarlarını ve kısmen tamamlanmış makineleri kapsıyor. Yeni olan, emniyet fonksiyonu gören yazılımın da şartları taşıması hâlinde emniyet aksamı sayılabilmesi. Buna karşılık bazı elektrikli ve telsiz ekipmanı mevzuatına tabi ev aletleri ve tip onayına tabi motorlu taşıtlar için istisnalar korunuyor. İmalatçı, ithalatçı ve dağıtıcının yükümlülükleri ayrı ayrı düzenleniyor; böylece yurt dışından getirilen makinelerde ithalatçının sorumluluğu da netleşiyor.

Yazılım ve siber güvenlik şartları

Yönetmeliğin ekindeki temel sağlık ve güvenlik gerekliliklerine eklenen yeni hükümler şöyle özetlenebilir:

• Güvenlik açısından kritik yazılım ve veriler kazara veya kasıtlı bozulmaya karşı korunacak.
• Makinede yüklü yazılım tanımlanacak ve bu bilgi erişilebilir olacak; yazılıma yapılan müdahaleler ve yapılandırma değişikliklerinin izi kayıt altına alınacak.
• Başka bir cihaza bağlanma veya uzaktan iletişim, makinede tehlikeli bir durum yaratmayacak. Kontrol sistemleri, uygun olduğu ölçüde öngörülebilir kötü niyetli girişimlere karşı dayanıklı tasarlanacak.
• Kendi kendine öğrenen sistemlerle çalışan makinelerde güvenlik sınırları imalatçının risk değerlendirmesinde belirlenecek. Öğrenme sürecinde de bu sınırların dışına çıkılmasına ve tanımlı görev alanının aşılmasına izin verilmeyecek.

CE işareti ve kullanım talimatı

Makinenin piyasaya arzından önce uygunluk değerlendirmesi yapılması ve CE işareti iliştirilmesi kuralı sürüyor. Yönetmelik, daha yüksek risk taşıyan makine kategorileri için onaylanmış kuruluşun katıldığı uygunluk değerlendirmesini öngörüyor; diğer makinelerde imalatçı iç üretim kontrolüyle uygunluk beyanı düzenleyebiliyor. AB tüzüğüyle uyumlu olarak kullanım talimatlarının dijital ortamda verilmesinin önü açılıyor; ancak alıcı talep ederse basılı kopyanın ücretsiz sağlanması gerekiyor. Bu değişiklik özellikle çok sayıda makine ihraç eden üreticiler için belge maliyetini düşürecek.

Geçiş dönemi ve mevcut makineler

Yönetmeliğin kapsam, bazı idari işlemler ve geçiş hükümleri yayımı tarihinde yürürlüğe girdi; esas yükümlülükler ise 20 Ocak 2027'den itibaren uygulanacak. Bu tarihten önce eski yönetmeliğe uygun şekilde piyasaya arz edilen makineler piyasada bulundurulmaya devam edebilecek. Eski düzenleme kapsamında düzenlenmiş AT tip inceleme belgeleri ve onay kararları da süreleri dolana kadar geçerliliğini koruyacak. İşletmelerde hâlen kullanılan makinelerin yeni şartlara göre değiştirilmesi gibi bir zorunluluk getirilmedi.

Uymayan üreticiyi ne bekliyor?

Makine emniyeti bir teknik düzenleme olduğu için denetim ve yaptırımlar 7223 sayılı Ürün Güvenliği ve Teknik Düzenlemeler Kanunu'na tabi. Piyasa gözetimi ve denetimi yapan kuruluş, uygunsuz bulunan ürün için düzeltme isteyebiliyor, piyasaya arzı yasaklayabiliyor, toplatma ve imha kararı verebiliyor, ayrıca idari para cezası uygulayabiliyor. Güvensiz bir makine nedeniyle iş kazası olursa, işverenin 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu'ndaki sorumluluğu ayrıca gündeme geliyor; işverenin üreticiye karşı rücu hakkı ise teknik düzenlemeye aykırılığın ispatına bağlı. Bu nedenle 2027 sonrasında makine satın alacak işletmelerin, uygunluk beyanında yeni yönetmeliğe atıf yapılıp yapılmadığını kontrol etmesi yararlı olacak.